• Sét đánh (lightning strike): chẩn đoán và xử trí cấp cứu

      by
      13-06-14, 02:53
      Sét đánh (lightning strike): chẩn đoán và xử trí cấp cứu
      Hầu hết số người bị thương hoặc chết do sét đánh đang ở ngoài trời để tham gia các hoạt động giải trí như câu cá, chèo thuyền, bơi lội, hoặc chơi thể thao. Một số khác thì đang làm việc ngoài trời tại các công trường xây dựng. Nông dân cũng thường bị sét đánh.

      CA LÂM SÀNG SÉT ĐÁNH

      Bệnh nhân nữ 56 tuổi, có tiền sử khỏe mạnh. Trước vào bệnh viện tuyến trung ương khoảng 5 giờ, đang cúi người làm việc ngoài đồng trong cơn mưa giông thì bị sét đánh. Sau khi bị sét đánh, bệnh nhân vẫn tỉnh, không khó thở nhưng rất đau vùng cột sống thắt lưng và cùng cụt. Được đưa vào khoa cấp cứu bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh khám và điều trị với chẩn đoán sét đánh. Khoảng 3 giờ sau khi bị sét đánh, bệnh nhân tỉnh, mạch: 96 l/phút, HA: 100/60 mmHg, thở: 25 lần/phút, SpO2: 94% (thở khí phòng), rất đau và hạn chế vận động vùng cột sống thắt lưng và cùng cụt, xuất hiện tiểu tiện và đại tiện ra máu, đặc biệt chảy máu qua hậu môn khá nhiều. Xét nghiệm: công thức máu (Hồng cầu: 5,3 T/L; Hb: 14,7 g/l; Bạch cầu: 21 G/l); sinh hóa máu (GOT/GPT: 82/147 U/l; CK/CKMB: 696/143 U/l; K+: 2,8 mEq/l). Được chuyển lên bệnh viện tuyến trung ương 2 giờ sau đó.

      Câu hỏi:
      1. Đánh giá ban đầu như thế nào?
      2. Thái độ xử trí cấp cứu ban đầu là gì?


      Tổn thương bỏng trên da do sét đánh. Ảnh: LQC

      Tại thời điểm vào khoa cấp cứu bệnh viện tuyến trung ương, bệnh nhân tỉnh, thở 20 – 30 lần/phút, SpO2: 95% (thở khí phòng), mạch: 100 lần/phút, HA: 100/60 mmHg, CVP: + 3 cmH2O (sau khi được đặt catheter tĩnh mạch trung tâm), tim nhịp đều và không có tiếng bệnh lý, rì rào phế nang 2 bên phổi đều và không có rale, bụng không chướng, mềm và không đau. Cột sống thắt lưng và cùng cụt rất đau làm hạn chế vận động. Có tổn thương bỏng độ 1 và 2 trên da vùng lưng và cùng cụt với hình dạng theo đường đi của dòng điện. Hậu môn vẫn còn rỉ rả máu đỏ tươi. Siêu âm bụng phát hiện có máu cục trong bàng quang. Điện tâm đồ nhịp xoang đều. Xét nghiệm: công thức máu (bạch cầu: 31 G/l; hồng cầu: 5,69 T/l; Hb: 156 g/l; Hct: 0,52; tiểu cầu: 317 T/l), sinh hóa máu (ure: 7,7 mmol/l; glucose: 7,8 mmol/l; creatinin: 75 mcmol/l; CK/CKMB: 11.756/548 U/l; GOT/GPT: 256,2/98,4 U/l; Na+/K+/Cl-: 138/3,56/104,7 mmol/l). Sau 12 giờ điều trị, bệnh nhân tiểu được 800 ml (tổng dịch truyền 7 lít). Xét nghiệm sinh hóa: CK: 10.450 U/l.

      Câu hỏi:
      3. Thái độ xử trí như thế nào?
      4. Cần theo dõi cái gì?


      Tổn thương bỏng trên da do sét đánh. Ảnh: LQC


      Tổn thương bỏng trên da do sét đánh. Ảnh: LQC


      Hình ảnh điện tâm đồ sau 6 giờ bệnh nhân bị sét đánh. Ảnh: LQC

      THẢO LUẬN TẠI ĐÂY


      SÉT ĐÁNH

      Tổng quan về sét đánh

      Sét đánh là một cấp cứu y khoa liên quan tới thời tiết. Tia sét luôn luôn nằm trong số 5 kẻ giết người hàng đầu liên quan tới thời tiết. Điển hình là trong những năm vừa qua, tia sét đã giết chết nhiều người ở Mỹ hơn bất cứ thảm họa tự nhiên nào khác (ngoại trừ lũ quét), bao gồm cả lốc xoáy, lên đến khoảng 3000 trường hợp tử vong mỗi năm. Tuy nhiên, những trường hợp tử vong như vậy đã giảm; năm 2011 những trường hợp tử vong liên quan tới sét thấp [26] và hiện đứng đầu là lốc xoáy, nhiệt, lũ lụt và dòng nước xoáy (rip current) trên các bãi biển.

      Số người bị thương nhiều gấp 4 – 5 lần số người chết do sét đánh

      Hầu hết số người bị thương hoặc chết do sét đánh đang ở ngoài trời để tham gia các hoạt động giải trí như câu cá, chèo thuyền, bơi lội, hoặc chơi thể thao. Một số khác thì đang làm việc ngoài trời tại các công trường xây dựng. Nông dân cũng thường bị sét đánh.

      Nguyên nhân sét đánh

      Tổn thương do sét đánh có thể xuất hiện theo bất cứ cách nào dưới đây:
      - Tấn công trực tiếp (direct strike): sét tấn công trực tiếp nạn nhân
      - Tấn công tiếp xúc (contact strike): nạn nhân đang tiếp xúc với một đối tượng (cây hoặc cột) bị sét đánh
      - Văng tóe sang bên (side splash): tia sét nhẩy từ đối tượng bị tấn công ban đầu (nguyên phát) để tới mặt đất thì gây tổn thương cho nạn nhân ở kế cận
      - Tấn công mặt đất (ground strike): tia sét tấn công mặt đất và dòng điện lan tỏa ra xung quanh theo vòng tròn từ điểm sét đánh gây tổn thương cho nạn nhân ở kế cận
      - Tấn công gây đụng dập (blunt strike): nạn nhân bị ném văng mạnh bởi sét đánh hoặc do lực nổ xảy ra khi không khí xung quanh bị đốt quá nóng và làm lạnh nhanh chóng.
      - Dòng điện tích hướng lên trên (upward streamer): khi có sự thay đổi điện tích năng lượng thấp dưới mặt đất chạy hướng lên trên (upward streamer) để gặp điện tích từ các đám mây truyền xuống (downward leader), nó có thể mang dòng điện đủ để gây tổn thương do điện ngay cả khi nó không kết nối với điện tích từ các đám mây truyền xuống để hoàn thành một cú sét.


      Sự kết nối giữa dòng điện tích hướng lên trên (upwward streams) và điện tích từ các đám mây truyền xuống (downward leader) trong tia chớp đám mây-đất

      Các triệu chứng sét đánh

      Người bị sét đánh có thể ngừng tim ngay lập tức.. Ở những người khác, có thể không thấy các dấu hiệu tổn thương bên ngoài. Một số người có thể mất ý thức trong thời gian khác nhau. Họ có vẻ lú lẫn hoặc không nhớ chuyện gì xảy ra. Tia sét có thể văng ra khỏi một người, xả vào quần áo của họ, và để lại một vài dấu hiệu rõ của tổn thương.

      Tia sét có thể gây ra nhiều tổn thương khác:

      - Tổn thương tim hoặc ngừng tim có thể xảy ra
      - Có tới 2/3 số người bị tổn thương nghiêm trọng do sét đánh có liệt do sét đánh (keraunoparalysis) – liệt tạm thời đặc trưng với sét đánh
      - Nạn nhân có thể bị bỏng bề mặt. Bỏng sâu rất hiếm. Bỏng chiếm dưới 5% các tổn thương do sét đánh.
      - Nhiều loại gẫy xương và trật khớp khác nhau do sét đánh
      - Vỡ xương sọ và các tổn thương cột sống do chấn thương kết hợp
      - Phổi có thể bị tổn thương gây khó thở
      - Tổn thương mắt gây ra các vấn đề về thị lực ngay lập tức hoặc biểu hiện đục thủy tinh thể muộn
      - Thường gặp thủng màng nhĩ gây đau, điếc và chóng mặt.

      Khi nào cần đến sự chăm sóc y tế

      Gọi dịch vụ cấp cứu 115 để vận chuyển nạn nhân vì bất cứ lý do nào sau đây:

      - Bất tỉnh: bất cứ giai đoạn bất tỉnh nào
      - Liệt
      - Đau ngực
      - Khó thở
      - Đau lưng hoặc cổ
      - Biến dạng tứ chi rõ rệt, ví dụ như tay hoặc chân (xương có thể bị gẫy)
      - Bất cứ tổn thương bỏng đáng chú ý nào

      Chẩn đoán sét đánh

      Bác sĩ có thể yêu cầu làm một số cận lâm sàng tùy thuộc vào bệnh sử sét đánh và các biểu hiện lâm sàng. Một vài cận lâm sàng có thể thực hiện bao gồm:
      - Điện tâm đồ (ECG) để kiểm tra tim
      - Theo dõi tim (heart monitor) để quan sát các rối loạn nhịp tim
      - Chụp CT sọ não hoặc ổ bụng
      - Chụp X-quang
      - Xét nghiệm máu: công thức máu và sinh hóa máu (các men để xác định tổn thương tim)

      Điều trị sét đánh

      Xử trí sét đánh tại nhà hoặc hiện trường

      Tiến hành hồi sinh tim phổi (CPR) ngay lập tức cho bất cứ nạn nhân nào ngừng thở hoặc không có mạch. Gọi dịch vụ cấp cứu 115. Tiến hành hồi sinh tim phổi qua điện thoại theo hướng dẫn từ trung tâm cấp cứu 115

      Bất cứ nạn nhân nào nghi ngờ bị tổn thương do sét đánh cần được đánh giá tại khoa cấp cứu của bệnh viện, ngay cả khi tổn thương đó không rõ ràng.

      Điều trị bệnh nhân bị sét đánh

      Nói chung, nếu bạn không có triệu chứng và điện tâm đồ bình thường, bạn có thể về nhà với lời dặn dò của bất cứ chuyên gia nào nếu cần

      Bác sĩ sẽ điều trị các tổn thương này nếu phát hiện thấy khi thăm khám:
      - Tổn thương đầu biểu hiện bằng mất ý thức hoặc lú lẫn thường được điều trị bằng việc theo dõi tại bệnh viện
      - Có thể tổn thương tim biểu hiện trên điện tâm đồ bất thường hoặc nồng độ men tim trong máu. Thường được điều trị tại bệnh viện bằng việc theo dõi và dùng thuốc nếu cần
      - Tổn thương tai và mắt cần được điều trị với lời tư vấn của bác sĩ chuyên khoa phù hợp
      - Liệt do sét đánh (keraunoparalysis) thường là tạm thời nhưng có thể cần theo dõi tại bệnh viện
      - Tổn thương cột sống cần phải nhập viện để theo dõi và phẫu thuật
      - Gẫy xương có thể được điều trị bằng nẹp hoặc phẫu thuật
      - Các triệu chứng của tổn thương thần kinh (tê, ngứa) cần được khám và theo dõi bởi các bác sĩ chuyên khoa thần kinh

      Theo dõi bệnh nhân bị sét đánh

      Khi cho nạn nhân ra viện, nhân viên y tế cần hướng dẫn bệnh nhân điều trị tại nhà một cách rõ ràng và theo dõi các tổn thương một cách cụ thể

      Dự phòng sét đánh

      Những lời khuyên sau đây có thể giúp mọi người tránh bị sét đánh. Sét có thể xuất hiện trước hoặc sau một cơn giông bão.
      - Tránh ở ngoài trời với khoảng không mở (đồng không mông quạnh) trong cơn giông bão. Nếu bạn nghe thấy tiếng sấm thì bạn đang ở phạm vi mà sét có thể đánh. Bạn cần phải tìm nơi trú ẩn ngay lập tức nếu bạn đang ở bên ngoài. Sét có thể di chuyển 16 – 19 km phía trước hoặc phía sau cơn giông bão và dường như thoát ra từ bầu trời trong xanh.
      - Khi bạn đang ở dưới cơn bão, tránh khu vực cao nhất và các đối tượng cao
      - Không mang hoặc giữ các đối tượng cao bằng kim loại trong cơn giông bão. Bỏ bất cứ gậy đánh gôn, cần câu cá hoặc gậy bóng chày nào xuống. Bỏ các vật kim loại xuống như mũ bóng chày
      - Nếu sét đã đánh xuống một khu vực, hãy nhớ rằng sét có thể tấn công cùng một vị trí 2 lần
      - Nếu bạn không tìm thấy nơi trú ẩn, hãy cúi mình trong tư thế bắt bóng. Đặt hai tay lên đầu gối hoặc che lên tai (bảo vệ tai khỏi tiếng sấm). Nếu bạn ở bệnh cạnh một người khác thì nên cách nhau 4,5 m
      - Phương tiện giao thông bằng kim loại kín đáo như ô tô con hoặc xe buýt có thể là nơi trú ẩn tốt. Đóng tất cả các cửa và không chạm vào bất cứ kim loại nào được kết nối với xe. Xe golf không phải là nơi trú ẩn thích hợp. Những người điều khiển máy xúc có thể ở lại bên trong cabin đóng kín cửa và không được ra ngoài tìm nơi trú ẩn
      - Ngay cả khi bạn ở trong một tòa nhà, đóng kín tất cả các cửa sổ và tránh xa chúng. Không sử dụng điện thoại bàn và các thiết bị điện bao gồm cả máy tính. Sét có thể tấn công đường dây ngoài trời và lan truyền vào trong
      - Trước khi bạn mạo hiểm ra khỏi khu vực trú ẩn , hãy đợi ít nhất 30 phút sau tiếng sấm hoặc sét đánh lần cuối cùng
      - Hãy ghi nhớ các khẩu hiệu an toàn đơn giản: “Nếu bạn có thể thấy nó (tia sét), chạy trốn nó (tìm nơi trú ẩn)”. “Nếu bạn có thể nghe thấy nó (tiếng sấm), dừng hoạt động của bạn.”

      Tài liệu tham khảo
      1. National Weather Service. Summary of Natural Hazard Statistics for 2011 in the United States.
      2. MedscapeReference.com. Lightning Injuries.

      Bác sĩ Lương Quốc Chính
      Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Bạch Mai
      Comments Leave Comment

      Click here to log in

      Lắp ráp các hình ảnh như bạn nhìn thấy ở góc trên bên phải của hình dưới

       
       
      Tin khác